Je bent nu op de 'Over Klezmer' pagina van Klezmajeur

Over Klezmer



Wat is Klezmer

Klezmer is van oorsprong feestelijke Joodse volksmuziek uit oost-Europa, die vooral op bruiloften, en feesten werd gespeeld.
Het komt voort uit de oost-Europese Chassidische traditie die muziek gebruikte om in vervoering te komen. En het mixte met diverse culturen, zigeuners, Turkse muziek, Russische dansen, Balkan, noem maar op.
De thematiek speelt rond de grote levensthema's zoals afscheid en verbinding, oud en nieuw, loslaten en terugvinden. Eigenlijk spelen die thema's in alle culturen een rol, maar niemand gaf er zo'n humoristische wending aan als de chassidim.
Veel van deze thema's zijn in de christelijke kringen doorontwikkeld en nog steeds hoogst actueel, zeker op bruiloften en familiefeesten (en durven we te zeggen de politiek?) waar onderwerpen als vergeving, verzoening, terugkijken en samen blijmoedig verder gaan en sociale rechtvaardigheid de rode draad van de avond zijn.

Betekenis en uitspraak van Klezmer

'Klezmer' is een samentrekking van twee Hebreeuwse woorden: 'Kley Zemer'.
De 'Z' heeft daarbij GEEN 'ts' klank, maar klinkt zoals in 'Zon'. In het nederlands hebben we normaal geen 'z' aan het eind van een lettergreep, maar dwing jezelf het toch maar zo uit te spreken. 'Klezmajeur' spreek je dan ook nooit uit als 'kletsmajoor' al zou je willen! De woorden betekenen: 'instrument van het lied' en ze sloegen oorspronkelijk op de muzikanten zelf. Dus één muzikant was een 'klezmer', meerdere waren 'klezmorim'. Vanaf ongeveer 1960 is 'klezmer' (ook) op de muzieksoort gaan slaan.

Dans en zang!!

Klezz la Vie!
Klezmer is vooral dansmuziek! De klezmorim (of klezmermuzikanten) speelden vooral op de vele feesten. Tegenwoordig wordt er vaak stilzittend naar geluisterd (terwijl de tenen wiebelen en het bloed kriebelt ...) maar in de traditie is de muziek vooral bedoeld om het dansen en zingen te begeleiden. En met het dansen gaf men uiting aan zijn vreugde of verdriet of vertrouwen. Als eerbetoon naar de schepping en aldus naar zijn medemens en dus ten overstaan van God.

>>>Feesten feesten feesten ... heel veel feesten<<<

De traditie kent heel veel feesten met zang en dans. Het hele jaar door!
Bijvoorbeeld dat enige feest in je leven voor als je volwassen wordt, vaak met een feestmaaltijd met familie, vrienden en leden van de gemeenschap. Of een bruiloft die wel 2-3 dagen kan duren, met veel meezingbare liederen en tussen elke gang van de maaltijd samen dansen en met uitgeleidemuziek voor het bruidspaar en nadien ook voor de late gasten. Of het Loofhuttenfeest dat zeven dagen duurt of het feest van Chanoeka dat acht dagen duurt, en nog veel meer!

>>>Dansen dansen dansen .... heel veel dansen <<<

Op de feesten klinken dan ook veel wat verschillende dansnummers zoals freilachs, shers, khossidls, horas, en bulgars.
Freylekh (freilach)
Een vrolijke kring(en)dans in een matig snelle tot snelle 4/4 maat. Men neemt elkaar bij de hand of bij de schouders en danst bij veel deelnemers een binnen- en een buitenkring. Vaak dansen er één of meer dansers in het midden met groteske bewegingen of juist heel gracieus.
Sher
Een parendans in 2/4-maat. Wordt door vier of acht koppels gedanst (oorspronkelijk uitsluitend door vrouwen). Muzikaal is de sher moeilijk te onderscheiden van de freylekh en diverse melodieën komt men soms als sher en soms als freylekh tegen. Shers waren in het begin van deze eeuw in Amerika zeer populair en werden vaak tegen betaling als verzoeknummer aangevraagd.
Khosidl
Een groteske solodans waarin een dansende chassid (orthodoxe jood) wordt uitgebeeld.
Hora of zhok
Een rustige dans, oorspronkelijk afkomstig uit Roemenië en gespeeld in drieën, meestal in 3/8-maat. De tweede tel van de maat is een rust waardoor een hora heel anders voelt dan een wals. Door het trage tempo van de hora zijn er veel versieringen van de melodie mogelijk.
Bulgar
Afgeleid van dansen uit Bulgarije/Turkije, Een dans die wat heeft overgenomen van het karakter van de 7/8-maat
Nign
Er is geen (vaste) dans aan gekoppeld. ... Letterlijk betekent nign: lied zonder woorden.


Achtergronden

Muziek heeft in het Joodse leven heel lang een grote rol gespeeld, maar sinds de vernietiging van de tempel in Jerusalem in 70 nChr. verdween muziek langzaam uit hun leven.
Veel geestelijke leiders vonden dat het niet kon om vrolijk te zijn zolang de tempel niet herbouwd was. Maar er waren twee uitzonderingen: Tijdens de bruiloft mocht er feestmuziek gespeeld worden, en sommige rabbijnen vonden het goed als muziek gebruikt werd als rustgevend middel om daarna beter in de Thorah te kunnen studeren.

Veel Joden waren in Oost-Europa terechtgekomen en hebben daar lange tijd in relatieve vrijheid kunnen wonen, hoewel dat erg van de politieke situatie en de leiders van een specifieke tijd afhing. Csar Alexander de derde deed er veel aan om cultuur op een hoog peil te krijgen. Zijn zoon maakte het de Joden juist weer erg lastig.

Rondtrekkende muzikanten maakten muziek voor de bruilofstfeesten om op te dansen, maar ook om klagelijke muziek te spelen als de schoonouders na het feest vertrokken.

Veel muzikanten kwamen in het leger terecht, waar ze blaasinstrumenten bespeelden, en vaak kregen ze die 'tweedehands' mee om te bespelen. Langzaam verdrongen klarinetten hierdoor de violen van de eerste plaats als leider van muziekensembles.

De muziek die de muzikanten speelden werd sterk beïnvloed door volksmuziek uit Oekraine, Polen, Roemenië, maar ook door zigeunermuziek, en Turkse melodieën.

De Joodse muziek uit die streken (de Joden uit die streken worden 'Ashkenazi'= 'Duits'genoemd) is dan ook heel anders dan die van de Spaanse Joden (de 'Sefardische' Joden).
Zo hebben ze een aantal eigen toonladders, die in moderne westerse muziek niet voorkomen (Ahavah Rabbah, Misheberach en Adonai Moloch de namen zijn afgeleid van de eerste woorden van enkele psalmen van David) en ritmes die elk bij een bepaalde dans horen, zoals de Bulgar, de Sher, de Freylakhs.

Toen de Joden steeds minder welkom werden in Europa gingen er velen van hen naar Amerika om daar een toekomst in vrijheid te zoeken. Hun muziek werd beïnvloed door Jazz (en vice versa).
Het was Beregovski, een Russische muziekdeskundige, die oost-Europese melodieën ging vastleggen, en hij heeft een gigantische collectie muziek opgebouwd. Hij was ook de eerste die de muziek die op bruiloften werd gespeeld 'Klezmer' ging noemen. Voorheen sloeg het woord 'Klezmer' op de muzikant, met 'Klezmorim' als meervoud.
Hoewel de muzieksoort vrij oud is, is de term voor de muziek niet eens zo heel erg oud. Beregovski stierf trouwens arm, en eenzaam. Onlangs zijn er van andere verzamelaars muziekstukken ontdekt, die door het communistische regime in de voormalige Sovjet Unie verboden waren.

In Amerika verging het de eerste Klezmorim uitstekend, Dave Tarras, Naftule Brandwein waren heel bekend. Maar ze waren in veel opzichten elkaars tegengestelden. Dave een heer die fenomenaal goed noten kon lezen, en zeer gedisciplineerd speelde Naftule vaak dronken, en hij kon geen noot lezen.
De tweede generatie Joden nam hoe langer hoe meer afstand van de muziek van hun voorouders, zij wilden amerikaans zijn, en stortten zich in de Jazz (denk aan George Gershwin, Benny Goodman). Zo rond 1960 was er bijna geen klezmer muzikant meer over (een uitzondering was Sid Beckerman). Maar toen kwam er een 'wederopleving', mensen als Henry Sapoznik en Margot Leverett en Alicia Svigals begonnen zich om allerlei redenen te interesseren voor de muziek die ze op oude 78 toerenplaten vonden, opgenomen door de eerste pioniers in Amerika.
De van oorsprong Argentijnse Giora Feidmann begon op zijn eigen manier die muziek weer populair te maken. Hiermee heeft hij via Marcel Salomon enorm veel invloed gehad op de terugkomst van Klezmer in Nederland. Hierbij moet ik aantekenen dat ook in Amsterdam de 'Joodse muziek' toch altijd wel een rol is blijven spelen ook voordat we het klezmer gingen noemen. Overigens had de Joodse muziek geen relatie met het Amsterdams levenslied, al zou je zo'n verband kunnen vermoeden.
Verder dient opgemerkt te worden dat de 'echte' klezmorim niet al te blij waren met Giora's interpretatie van deze muziek.

De eerste nieuwe klezmerbands begonnen populair te worden. The Flying Bulgar Klezmerband, The Klezmer Conservatory Band, The Klezmatics zagen het daglicht. Begonnen ze eerst nog met een reproductie van de muziek zoals ze die op zolders van grootouders en familie vonden, de ene na de andere band begon een eigen interpretatie te maken. Nadat Margot Leverett had meegedaan aan de oprichting van 'The Klezmatics' verliet ze de band om haar eigen klarinetspel op zeldzaam hoog niveau te krijgen. Ze nam 'The Art of the Klezmer Clarinet' op, wat haar in 1 klap tot één van de allergrootsten van de hele wereld maakte. Ze begon later aan vermenging van Blue Grass en Klezmer, met 'the Klezmer Mountain Boys'.
David Krakauer speelde enige CD's mee met 'The Klezmatics' en ontwikkelde zich daarna in een totaal eigen stijl, waarin ook 'acid rock' elementen en trucs met sampling zaten verweven. Hij is nu aan een solo cariere begonnen. Ook in Europa werd het vuur weer opgerakeld, nadat amerikaanse groepen in Duitsland en Polen hadden gespeeld. In Duitsland timmert Helmut Eisel aan de weg.

Een nieuwe richting

Klezmer is de laatste jaren aan een vernieuwing begonnen, muzikanten zijn niet meer tevreden de bekende melodieën na te spelen: ze mengen ze met nieuwe inzichten en muzieksoorten. Daar komt bij dat klezmer ook heel veel van een protest lied in zich heeft gehad. Modernere groepen pakken ook deze traditie op in een moderne jas, en komen nu op voor gelijke rechten van homo's en andere verdrukten, naast een sterk sociaal gevoel voor armen, en 'groene' issues. Een voorbeeld hiervan is 'Oy Va Voi'. Op het eerste gezicht lijkt hun muziek helemaal geen klezmer, maar als je veel klezmer melodieën kent, hoor je toch de typische loopjes er doorheen klinken, naast natuurlijk de standaard ritmes.

Klezmer in Nederland

In Nederland kwam een stel conservatorium studenten in contact met klezmer uit een onverwachte hoek. En zo werd 'Di Gojim' geboren. En vraag alle details maar aan Jaap Mulder de weergaloze klarinettist en motor van het gezelschap.
Ze bleven niet alleen, op hoog niveau spelen in Nederland groepen als 'Ot Azoj', The Amsterdam Klezmer Band, Michel Marang, (Salomon Klezmer), er zijn andere Nederlandse groepen in opkomst (zoals die Fidl Kapelye). En we mogen zeker Shura Lipovsky niet vergeten, die werkelijk prachtige Jiddische zang ten gehore brengt. Hierin wordt ze vaak bijgestaan door Monique Lansdorp

Naast deze toppers spelen er meer Klezmerbands op min of meer professioneel niveau, en heeft Mart Heijmans het de mensen wel heel makkelijk gemaakt door een bundel van meer dan honderd bewerkte klezmer melodieën uit te geven.

Op diverse plaatsen in Nederland is het mogelijk om Klezmer Workshops te volgen, georganiseerd door enthousiaste voorvechters van deze prachtige muziek. Leraren die je daar makkelijk tegen kunt komen zijn Peter van Os, Monique Lansdorp, Auke Eringa, Mart Heijmans, Gerwil Kusters en de leden van het Charivari trio.
Vaak regelt de Nederlandse Volksmuziek Stichting ook leuke work shops.
In Utrecht zit een Klezmer workshop waar mensen één keer in de maand bij elkaar komen om muziek te spelen. Het geheel staat onder leiding van Wim Verkuil.

Als je echt geluk hebt, en je zit op het niveau dat je daar ook wat aan hebt, zou je les van Jaap Mulder kunnen krijgen. Dat is dan een dag die je niet zomaar vergeet.
Margot Leverett is in Nederland geweest om enkele optredens en workshops te geven. Ze heeft enige tijd bij Erwin thuis gelogeerd en ik heb van haar heel wat mogen leren.

Verdere studie

Als je meer wilt weten van Klezmer kun je het beste de boeken van Henry Sapoznik lezen:
'The Compleat Klezmer' (ja, zo is 'complete' echt gespeld in de titel!), bladmuziek, met achtergronden over akkoord opbouw, bedoeld om de muziek zelf te spelen en 'Klezmer, Jewish music from old time to our time', hetgeen meer een naslagwerk over de geschiedenis is.
Beide boeken zijn via het internet makkelijk te bestellen bij een online nederlandse boekenleverancier.
Natuurlijk zijn er ook heel wat platen die je gehoord moet hebben, en vele heruitgaven van de oorspronkelijke 78 toeren platen op CD die vrij eenvoudig via internet zijn te bestellen.
Als je serieus de versieringen wilt leren spelen kan je een programma gebruiken om de platen langzamer af te spelen, met behoud van toonhoogte. Bijvoorbeeld Audacity, een gratis downloadbaar programma.
Belangrijk aan de muziek is dat je het dansende karakter er goed in houdt. Beter geen versiering, dan een verkeerd uitgevoerde versiering, of een versiering die de kadans uit de muziek haalt.